محمدرضا اکبری، سرپرست اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان در یادداشتی نوشت: استان همدان با برخورداری از پیشینه تمدنی چند هزارساله، آثار ارزشمند تاریخی و فرهنگی، جاذبه‌های طبیعی، ظرفیت‌های متنوع گردشگری و میراث ناملموس غنی، از جایگاهی ممتاز در جغرافیای فرهنگی ایران برخوردار است. این ظرفیت‌ها، به‌ویژه با ثبت جهانی هگمتانه، فرصت ارزشمندی برای ارتقای جایگاه گردشگری استان در سطح ملی و بین‌المللی فراهم کرده‌اند؛ فرصتی که بهره‌گیری مؤثر از آن، مستلزم برنامه‌ریزی هدفمند، مدیریت یکپارچه و حرکت از گردشگری مبتنی بر بازدیدهای کوتاه به سمت توسعه پایدار اقتصاد گردشگری است.
از نگاه ما در مجموعه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان، موفقیت در این عرصه صرفاً با افزایش تعداد گردشگران سنجیده نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، کیفیت تجربه سفر، میزان ماندگاری مسافران، افزایش بهره‌مندی کسب‌وکارهای محلی از منافع گردشگری، ارتقای سطح حفاظت از آثار تاریخی و تقویت پیوند میان میراث‌فرهنگی و زندگی امروز جامعه است. بر این اساس، راهبرد اصلی ما باید بر تبدیل ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی همدان به یک نظام منسجم گردشگری استوار باشد؛ نظامی که در آن میراث جهانی هگمتانه، بافت تاریخی شهر، موزه‌ها، بناهای شاخص، جاذبه‌های طبیعی، صنایع‌دستی و فرهنگ بومی در ارتباطی هدفمند قرار گیرند و مجموعه‌ای کامل از تجربه‌های فرهنگی و گردشگری را در اختیار مسافران قرار دهند.
هگمتانه؛ سرمایه‌ای جهانی برای توسعه گردشگری استان
ثبت جهانی هگمتانه را باید فراتر از یک رویداد ثبتی و افتخاری، فرصتی راهبردی برای معرفی هویت تمدنی همدان و تقویت جایگاه آن در بازار گردشگری دانست. این دستاورد ارزشمند، مسئولیت ما را در زمینه حفاظت علمی، مدیریت کارآمد، ارتقای کیفیت خدمات بازدید و معرفی شایسته‌تر این میراث به مخاطبان داخلی و خارجی دوچندان کرده است. هگمتانه می‌تواند نقطه آغاز روایت تاریخی شهر همدان باشد؛ روایتی که از تمدن باستانی آغاز می‌شود، در بناها و محله‌های تاریخی ادامه می‌یابد و در نهایت به فرهنگ زنده، هنر، صنایع‌دستی، خوراک محلی و شیوه زندگی مردم این سرزمین پیوند می‌خورد. از این منظر، سیاست‌گذاری گردشگری استان باید بر ایجاد ارتباط مؤثر میان پایگاه میراث جهانی هگمتانه و دیگر جاذبه‌های شاخص شهر از جمله آرامگاه بوعلی‌سینا، آرامگاه باباطاهر، گنجنامه، موزه‌ها، بازار تاریخی و سایر عناصر ارزشمند میراثی متمرکز شود. هدف آن است که گردشگر به‌جای تجربه‌ای پراکنده و محدود، با مجموعه‌ای پیوسته و معنادار از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی همدان مواجه شود.
بافت تاریخی همدان؛ محور هویت شهری و رونق گردشگری فرهنگی
در کنار هگمتانه، بافت تاریخی شهر همدان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های راهبردی استان برای توسعه گردشگری فرهنگی است؛ سرمایه‌ای که ارزش آن تنها به قدمت بناها محدود نمی‌شود، بلکه در ساختار تاریخی شهر، معماری، گذرها، بازار، خاطره جمعی، فعالیت‌های سنتی و پیوندهای اجتماعی مردم ریشه دارد. بافت تاریخی، عرصه تداوم زندگی و هویت شهری است و می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در تبدیل همدان از مقصدی برای بازدیدهای کوتاه به شهری برای تجربه‌های عمیق و چندروزه گردشگری ایفا کند. گردشگر فرهنگی تنها به مشاهده یک اثر تاریخی بسنده نمی‌کند؛ او به دنبال شناخت روایت‌های تاریخی، قدم‌زدن در فضاهای اصیل شهری، آشنایی با معماری، تجربه خوراک محلی، خرید صنایع‌دستی و درک ارتباط میان گذشته و زندگی امروز شهر است.
بر همین اساس، توجه به بافت تاریخی باید در برنامه‌ریزی گردشگری همدان جایگاهی محوری داشته باشد. مرمت و حفاظت اصولی بناهای ارزشمند، سامان‌دهی گذرها و فضاهای عمومی، بهبود مسیرهای پیاده‌روی، تقویت نظام اطلاع‌رسانی و تابلوهای راهنما، مستندسازی و معرفی علمی آثار و طراحی مسیرهای موضوعی گردشگری از جمله اقداماتی است که می‌تواند جذابیت این محدوده را افزایش دهد. در عین حال، احیای بافت تاریخی نباید صرفاً به مداخلات کالبدی محدود شود. استمرار زندگی اجتماعی، حمایت از ساکنان و کسبه، تقویت مشاغل سازگار با هویت تاریخی و فراهم‌کردن زمینه حضور مسئولانه گردشگران، از الزامات احیای پایدار این محدوده‌هاست. در چنین رویکردی، حفظ اصالت بافت و ارتقای کیفیت زندگی مردم، هم‌زمان با توسعه فرصت‌های اقتصادی دنبال می‌شود. ما بر این باوریم که بافت تاریخی همدان باید به یکی از کانون‌های اصلی تجربه گردشگری شهر تبدیل شود؛ کانونی که در پیوند با هگمتانه و سایر جاذبه‌ها، امکان شناخت جامع‌تری از تاریخ و هویت همدان را برای بازدیدکنندگان فراهم سازد.
ماندگاری گردشگران؛ شاخصی مهم در سیاست‌گذاری گردشگری
یکی از موضوعات اساسی در اقتصاد گردشگری، میزان ماندگاری گردشگر و سهمی است که حضور او در اقتصاد مقصد ایجاد می‌کند. افزایش تعداد مسافران، زمانی به توسعه اقتصادی پایدار منجر می‌شود که با افزایش مدت اقامت، استفاده از خدمات گردشگری، رونق کسب‌وکارهای محلی و ارتقای رضایت بازدیدکنندگان همراه باشد. از این رو، افزایش ماندگاری گردشگران در همدان باید به یکی از محورهای مهم برنامه‌ریزی و ارزیابی عملکرد گردشگری استان تبدیل شود. تحقق این هدف نیازمند طراحی محصولات گردشگری متنوع، برنامه‌ریزی رویدادهای فرهنگی در طول سال، تقویت زیرساخت‌های اقامتی و حمل‌ونقل، ارتقای خدمات راهنمایی و اطلاع‌رسانی و معرفی مؤثر ظرفیت‌های کمتر شناخته‌شده استان است. طراحی مسیرهای نیم‌روزه، یک‌روزه، دوروزه و چندروزه با محوریت تمدن باستانی، معماری و بافت تاریخی، مفاخر فرهنگی، موزه‌ها، طبیعت و فرهنگ بومی می‌تواند به گردشگران امکان دهد متناسب با زمان و علاقه خود برنامه‌ریزی کنند.
همچنین پیوند میان بازدید از هگمتانه، گردش در بافت تاریخی، آشنایی با بازار و صنایع‌دستی و تجربه خوراک محلی می‌تواند به شکل‌گیری بسته‌های سفر جذاب‌تر و افزایش مدت اقامت کمک کند. برگزاری برنامه‌های علمی و فرهنگی، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، تورهای تخصصی معماری و باستان‌شناسی و رویدادهای متناسب با ظرفیت‌های فرهنگی همدان نیز می‌تواند به تقویت گردشگری در فصل‌های مختلف سال کمک کند. در این زمینه، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری، بخش خصوصی و تشکل‌های حرفه‌ای گردشگری ضرورتی انکارناپذیر است.
اقتصاد گردشگری؛ فرصتی برای تقویت اشتغال و کسب‌وکارهای محلی
توسعه اقتصاد گردشگری زمانی اثربخش خواهد بود که منافع آن به بخش‌های مختلف جامعه محلی منتقل شود. میراث‌فرهنگی، افزون بر ارزش تاریخی و هویتی، می‌تواند زمینه‌ساز اشتغال پایدار، رونق صنایع‌دستی، توسعه خدمات گردشگری، تقویت کسب‌وکارهای کوچک و افزایش درآمد فعالان اقتصادی باشد. در استان همدان، ظرفیت‌های ارزشمندی برای توسعه این زنجیره اقتصادی وجود دارد. حمایت از تولید و عرضه صنایع‌دستی اصیل، معرفی محصولات بومی، توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تقویت خدمات راهنمایان محلی، گسترش فعالیت‌های فرهنگی و هنری و تشویق سرمایه‌گذاری مسئولانه در بناهای واجد شرایط، می‌تواند به افزایش سهم جامعه محلی از اقتصاد گردشگری کمک کند. در بافت تاریخی نیز می‌توان با رعایت ضوابط حفاظتی و متناسب با ویژگی‌های هر بنا، زمینه فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، نمایشگاهی و گردشگری را فراهم کرد. این اقدامات باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شوند که ضمن کمک به حفاظت و نگهداری بناها، اصالت تاریخی، کارکردهای اجتماعی و حقوق ساکنان نیز حفظ شود. رویکرد ما باید حمایت از گردشگری مسئولانه و میراث‌محور باشد؛ رویکردی که در آن توسعه اقتصادی نه در تقابل با حفاظت، بلکه در خدمت تداوم حیات میراث فرهنگی قرار گیرد. هر اندازه جامعه محلی در حفاظت و معرفی میراث خود مشارکت مؤثرتری داشته باشد و از منافع حاصل از گردشگری بهره‌مند شود، زمینه پایداری برنامه‌های حفاظتی نیز تقویت خواهد شد.
مدیریت یکپارچه مقصد؛ ضرورتی برای هم‌افزایی ظرفیت‌ها
همدان برای دستیابی به جایگاهی شایسته در گردشگری فرهنگی کشور، نیازمند عبور از معرفی جداگانه جاذبه‌ها و حرکت به سمت مدیریت یکپارچه مقصد است. این رویکرد مستلزم ایجاد ارتباط میان جاذبه‌های تاریخی، خدمات اقامتی، حمل‌ونقل، فضاهای شهری، مراکز عرضه صنایع‌دستی، فعالیت‌های فرهنگی و نظام اطلاع‌رسانی گردشگری است. در این چارچوب، طراحی نقشه جامع مسیرهای گردشگری، تدوین بسته‌های سفر موضوعی، تولید محتوای معتبر و چندزبانه، بهره‌گیری از ابزارهای دیجیتال و تقویت روایتگری تاریخی می‌تواند به بهبود تجربه گردشگران کمک کند. همچنین همکاری منظم میان اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان، شهرداری، دستگاه‌های اجرایی مرتبط، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی، تشکل‌های حرفه‌ای و جامعه محلی باید به یک سازوکار عملیاتی و مستمر تبدیل شود. به‌ویژه در زمینه بافت تاریخی، هماهنگی میان مدیریت شهری و متولیان میراث فرهنگی برای بهبود زیرساخت‌ها، سامان‌دهی فضاهای عمومی و حفاظت از ارزش‌های معماری و تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد. در کنار این اقدامات، لازم است برنامه‌های توسعه گردشگری بر پایه داده‌ها و شاخص‌های قابل ارزیابی تدوین و پیگیری شوند. متوسط مدت اقامت گردشگران، میزان استفاده از مراکز اقامتی، هزینه‌کرد بازدیدکنندگان، رضایت گردشگران، میزان مشارکت کسب‌وکارهای محلی و وضعیت حفاظت از آثار و بافت‌های تاریخی، می‌توانند بخشی از معیارهای سنجش اثربخشی برنامه‌ها باشند.
حفاظت از میراث؛ شرط اساسی توسعه پایدار گردشگری
توسعه گردشگری در محوطه‌های تاریخی و بافت‌های ارزشمند شهری، بدون توجه به ظرفیت قابل تحمل بازدید و الزامات حفاظتی، نمی‌تواند پایدار باشد. افزایش بازدیدکنندگان باید با حفاظت علمی، نگهداری مستمر، مدیریت مناسب جریان گردشگران و صیانت از حقوق جامعه محلی همراه شود. در این راستا، تقویت فعالیت‌های پژوهشی و مستندسازی، توسعه همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی، استفاده از دانش کارشناسان باستان‌شناسی، برنامه‌ریزی شهری، معماری و مرمت و ارتقای کیفیت محتوای آموزشی و فرهنگی، از جمله اولویت‌هایی است که می‌تواند به مدیریت علمی‌تر میراث فرهنگی استان کمک کند. همچنین معرفی آثار تاریخی باید مبتنی‌بر اطلاعات مستند و روایت‌های دقیق باشد تا گردشگران ضمن برخورداری از تجربه‌ای جذاب، شناخت درستی از جایگاه تاریخی و فرهنگی همدان به دست آورند. استفاده از راهنمایان آموزش‌دیده، محتوای چندرسانه‌ای و فناوری‌های نوین، در کنار شیوه‌های متعارف معرفی میراث، می‌تواند این هدف را محقق سازد.
چشم‌انداز ما؛ همدان به‌عنوان مقصدی برای تجربه تمدن و فرهنگ
آینده گردشگری همدان در گرو آن است که سرمایه‌های تاریخی و فرهنگی استان به تجربه‌ای زنده، معنادار و ارزش‌آفرین تبدیل شوند. هگمتانه، بافت تاریخی شهر و دیگر آثار شاخص استان، اجزای یک منظومه فرهنگی به‌هم‌پیوسته‌اند که هر یک بخشی از روایت تاریخی و هویتی این سرزمین را بازگو می‌کنند. راهبرد ما باید بر حفاظت مؤثر از این سرمایه‌ها، معرفی حرفه‌ای ظرفیت‌ها، ارتقای کیفیت خدمات، افزایش ماندگاری گردشگران و توزیع عادلانه‌تر منافع اقتصادی گردشگری استوار باشد. در این مسیر، بافت تاریخی همدان نه یک موضوع حاشیه‌ای، بلکه یکی از ارکان اصلی توسعه گردشگری فرهنگی و تقویت هویت شهری است. با تقویت همکاری میان دستگاه‌های مسئول، مشارکت فعال جامعه محلی، بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها و حمایت از سرمایه‌گذاری مسئولانه، می‌توان زمینه‌ای فراهم کرد که گردشگری در همدان به عاملی مؤثر برای رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال، تقویت هویت فرهنگی و حفاظت از میراث تاریخی تبدیل شود. هدف نهایی ما آن است که همدان از مقصدی برای بازدیدهای کوتاه، به شهری برای تجربه عمیق تمدن، فرهنگ و زندگی تبدیل شود؛ شهری که گردشگر در آن نه‌تنها آثار تاریخی را می‌بیند، بلکه با هویت و روایت فرهنگی آن ارتباط برقرار می‌کند و با انگیزه‌ای تازه برای بازگشت، این تجربه را به دیگران نیز منتقل می‌سازد. این همان مسیری است که می‌تواند میراث فرهنگی را به سرمایه‌ای پایدار برای توسعه استان و نسل‌های آینده تبدیل کند.
انتهای پیام/
نظر شما